(Series này dựa trên chương trình How Stuff Works của Discovery, cuốn History of the world in six glasses của Tom Standage, và một số nguồn khác)

Phần 1: BIA

Bia dẫn đường cho loài người đến với cuộc sống văn minh

Khoảng  12000 năm trước, một bước phát triển đột phá trong lịch sử tiến hóa của loài người xảy ra. Con người dần từ bỏ cuộc sống săn bắt hái lượm của thời đồ đá cũ, định cư trong các khu làng mà về sau trở thành các đô thị. Cùng với sự thay đổi trong cách sống, một thứ đồ uống mới xuất hiện và trở thành tâm điểm của cuộc sống xã hội, tôn giáo và kinh tế của những nền văn minh cổ đại đầu tiên: BIA.

Không biết chính xác bia có từ khi nào, chắc chắn là không quá 10000 năm trước công nguyên, nhưng đến năm 4000 trước công nguyên, bia đã được sử dụng rộng rãi ở toàn bộ vùng Mesopotamia (Iraq hiện đại) và được ghi lại bằng chữ tượng hình: hình 2 người uống bia từ một bình lớn dùng ống hút làm bằng thân cây sậy (bia cổ đại còn các hạt ngũ cốc, vỏ trấu và các mảnh vụn khác nổi trên mặt nên người uống phải dùng ống hút để hút bia phía dưới). Lịch sử phát triển của bia gắn liền với lịch sử thuần hóa ngũ cốc dại và sự ra đời của ngành trồng trọt. Bia được tình cờ phát hiện khi ngũ cốc dại thu hoạch thừa để ẩm bị mọc mầm rồi lên men, tạo ra một thứ nước có bọt nhẹ và gây say. Với người cổ đại, quá trình tạo ra bia thật bí ẩn và họ coi đây là thứ nước do thần linh ban tặng.

Khi loài người đã định cư ổn định, dân số tăng lên, nguồn ngũ cốc dại không đủ để làm lương thực và làm bia, trồng trọt ra đời. Nguồn cung lương thực ổn định và dồi dào giúp một số người không còn phải làm nông mà chuyển sang các ngành khác như thầy cúng và thợ thủ công, tạo nên xã hội phân hóa đầu tiên. Chữ viết cũng ra đời để ghi chép lại các khoản đóng góp và phân phát bia cũng như ngũ cốc, bánh mì và các loại nhu yếu phẩm khác. Vì ở thể lỏng, bia còn dễ dàng được dùng làm một dạng tiền tệ sơ khai để trả cho các thầy tu, phụ nữ và trẻ em làm việc trong các ngôi đền, cho nô lệ, tù binh chiến tranh, và chiến binh, thậm chí bia còn được dùng như món hồi môn nhà trai trả cho nhà gái trong đám cưới. Bia cũng được pha với các hương liệu và gia vị để làm thuốc chữa bệnh. Tài liệu y học ‘The Ebers Papyrus’ của Ai Cập từ năm 1550 trước công nguyên có hàng trăm công thức dùng bia làm nguyên liệu.

Bia xây nên kim tự tháp

Người Ai Cập cổ đại coi bia như một món quà của thần linh, và mọi người đều có quyền uống bia kể cả trẻ nhỏ. Bia cổ đại có độ cồn thấp nhưng lại rất giàu khoáng chất và vitamin, nhất là vitamin B. Bia làm từ ngũ cốc và nước đun sôi nên an toàn và vệ sinh hơn nguồn nước lã bị ô nhiễm bởi chất thải của con người ở xung quanh các khu định cư. Với người Ai Cập cổ, bia như là một nguồn dinh dưỡng chính giúp cho người uống khỏe mạnh và làm việc có hiệu quả.

Kim tự tháp là biểu tượng của cuộc sống sau cái chết. Kim tự tháp được xây như thế nào vẫn còn là một bí ẩn, nhưng có một điều chắc chắn, người Ai Cập cổ được trả lương bằng bia. Theo những tài liệu cổ, mỗi nhân công xây dựng kim tự tháp được trả 3-4 ổ bánh mì và 2 vại bia tương đương với 4 lít bia một ngày. Theo tính toán, kim tự tháp Giza được xây lên nhờ 876 triệu lít bia chảy xuống họng các thợ cắt đá và nô lệ. Loại bia đặc biệt này có tên là ‘kash’, chính là gốc của từ ‘cash’ (tiền mặt) trong tiếng Anh.

Người sống uống bia, người chết cũng muốn uống bia. Trong một hầm mộ cổ, những hình khắc cho thấy người được chôn muốn có 1000 vại bia ở kiếp sau. Các đồ tế ở đám ma không chỉ có bánh mì, bò, ngỗng, quần áo, mà còn có cả các vò bia. Người chết được hứa sẽ được loại bia không bao giờ hỏng để họ có thể uống mãi mãi.

Bia cách mạng hóa nền y học

Thời cổ đại, bia đường dùng để chữa đủ loại bệnh. Bia chữa bệnh về lợi, bã ngũ cốc được đốt để chữa bệnh đường ruột. Một trong những công trình nghiên cứu về xác ướp Ai Cập bất ngờ nhất là của giáo sư George Lagos. Ông tìm thấy dấu tích của tetracyclene, một loại thuốc kháng sinh được phát hiện năm 1948. Điều này shock tương tự như việc mở một xác ướp ra và thấy trên đầu có một cặp kính Ray-Ban. Vậy thì làm sao mà tetracyclene lại có thể có trong xương của các xác ướp này? Nó chỉ có thể do chế độ ăn. Các nhà khoa học thử tất cả các công thức đồ ăn của người Ai Cập cổ và cuối cùng phát hiện ra bia chính là nguồn gốc của việc tetracyclene có mặt trong xương của các xác ướp. Khi họ thử làm bia theo cách của người cổ đại, thứ bia thu được có một hàm lượng lớn chất kháng sinh. Có lẽ Alexander Flemming, người được giải Nobel nhờ tìm ra thuốc kháng sinh năm 1928, nên chia sẻ giải thưởng này cho những chủ nhân thực sự của chúng.

Bia cũng giúp cứu hàng triệu người châu Âu thời trung cổ khỏi cái chết do cuộc sống bẩn thỉu, đầy dịch bệnh. Công thức làm bia thời này, dù sử dụng nguồn nước bẩn nhưng do có qua quá trình đun sôi trước khi lên men vẫn đủ hữu hiệu để tiêu diệt tất cả các vi khuẩn, khiến cho bia trở thành thức uống an toàn nhất. Người trung cổ không biết rằng đun sôi có thể tiêu diệt vi khuẩn trong nước, họ chỉ làm thế vì nghĩ rằng nó làm cho bia ngon hơn, và đã vô tình cứu sống được hàng triệu người. Ở thế kỉ 16, từ đàn ông, phụ nữ đến trẻ em, từ trẻ đến già mỗi người uống khoảng 300 lít bia một năm, gấp 6 lần mức trung bình hiện nay. Với nguồn cầu khổng lồ như thế, bia chính là vàng lỏng và những người hưởng lợi nhiều nhất chính là các thầy tu, những chuyên gia làm bia thực thụ thời trung cổ.

Bia cũng dẫn đường cho y khoa tới một phát minh làm thay đổi cách chúng ta nghĩ về bệnh tật. Bia chính là cái gốc của khoa học hiện đại. Tất cả bắt đâu vào năm 1850s với một nhà khoa học có tên Louis Pasteur, người phát minh ra phương pháp khử trùng. Rất nhiều người nghĩ rằng Pasteur dùng sữa để nghiên cứu, nhưng thực ra ông bắt đầu với một câu hỏi lớn: vì sao thỉnh thoảng bia bị hỏng. Và ông có một phát hiện ra xung quanh những tế bào men bia lớn có cái gì đó nhỏ hơn, bí hiểm hơn, đó chính là vi khuẩn, một sinh vật sống chưa từng được biết đến. Chính vi khuẩn là thủ phạm gây hỏng bia và rất nhiều loại bệnh Trước phát hiện này, con người không biết nguyên nhân thực sự của bệnh tật, họ cho rằng bệnh tật là do không khí độc từ đầm lầy hoặc do các linh hồn ác quỷ. Nhờ tìm được nguyên nhân thực sự của bệnh tật, loài người có thể tìm được phương pháp chữa bệnh. Vaccine được dùng để xóa sổ những căn bệnh chết người như đậu mùa và bại liệt. Các bác sĩ bắt đầu rửa tay trước khi mổ hoặc đỡ đẻ, góp phần cứu hàng triệu người khỏi chết do nhiễm khuẩn.

Bia – lịch sử bí mật của nước Mỹ

Nếu không có bia, những người lập nghiệp đầu tiên trên con tàu Mayflower từ Plymouth, Anh quốc tới Plymouth, Massachusetts năm 1620 có lẽ đã không thể đặt trên lên được đất Mỹ. Trong khi nước trên tàu bị nhiễm khuẩn, bia hoàn toàn vô trùng và giữ được lâu nhờ chất cồn và cây hoa bia. Con tàu Mayflower đang trên đường đến Virginia nhưng vì tàu hết bia, và bia là thứ duy nhất họ có thể uống, họ phải cập bờ sớm ở Plymouth, Massachusetts, và tìm cách làm bia. Từ đây, bia mở đường cho những người nhập cư ra khắp nước Mỹ. Các quán bia trở thành các trung tâm liên lạc, thương mại, nơi trao đổi thông tin. Các quán bia biến một thuộc địa thành một nước độc lập. Cùng với các quán cà phê, các quán bia là nơi các nhà cách mạng Mỹ nhóm họp và bàn kế lật đổ ách thống trị của đế quốc Anh. Thậm chí quốc ca Mỹ cũng được dựa trên một bài hát về nhậu nhẹt ở thế kỉ 18, đủ để thấy tầm quan trọng của bia trong sự khai sinh của nước Mỹ.

Các tổng thổng đầu tiên của Mỹ, George Washington, Thomas Jefferson và Sam Adams, đều có một điểm chung, họ đều là những người làm bia. Khi là chỉ huy trưởng quân đội thuộc địa, một trong những quyết định đầu tiên của George Washington là cung cấp bia trong khẩu phần ăn hàng ngày cho binh sĩ. Với Benjamin Franklin, bia không chỉ là một thứ đồ uống, nó là biểu tượng cho sự hiện diện của các thế lực siêu nhiên trong vũ trụ, là bằng chứng cho thấy Chúa yêu loài người và muốn họ hạnh phúc. Franklin Delano Roosevelt trúng cử tổng thống năm 1932 có lẽ một phần nhờ lời hứa bãi bỏ luật cấm rượu bia trong chiến dịch tranh cử tổng thống.

Bia tạo ra tủ lạnh

Vào thế kỉ 19, nhiệt độ cao cũng đồng nghĩa với đồ ăn hỏng, và dịch bệnh. Chiếc tủ lạnh đầu tiên ra đời chính là nhờ một loại bia mới đang làm mưa làm gió ở Mỹ vào thế kỉ 19, bia nhẹ. Bia nhẹ đến Mỹ năm 1840s nhờ những người Đức nhập cư như Frederick Miller và Adolf Coors, nhưng ko giống như những loại bia cũ, bia nhẹ phải được lên men ở nhiệt độ thấp để quá trình lên men diễn ra chậm và giữ được hương vị bia. 150 năm trước, cách duy nhất để làm điều đó là lấy băng tự nhiên và chở đến cơ sở sản xuất bia. Chi phí vận chuyển và dự trữ vì thế rất đắt đỏ. Khi mùa xuân đến, người ta ko thể sản xuất bia nhẹ được nữa và phải đợi đến mùa đông năm sau mới có bia nhẹ để uống. Người sản xuất bia chỉ có thể mơ suốt mùa hè làm thế nào để tạo được băng đá nhân tạo, và họ quyết định đầu tư nghiên cứu để tạo ra thiết bị làm lạnh. Chiếc máy lạnh đầu tiên tạo ra bởi Carl von Linden năm 1881 dành cho bia. Với những người làm bia, chiếc máy này là con ngỗng đẻ trứng vàng vì từ nay họ có thể làm bia nhẹ quanh năm và bỏ túi hàng triệu đô la. Chiếc tủ lạnh đã giải quyết được vấn đề lớn nhất của loài người, dự trữ đồ ăn, và ngành công nghiệp bia đã làm được điều đó cho hàng tỉ người. Làm được tủ lạnh có nghĩa là làm được điều hòa không khí, sản xuất và dự trữ thuốc men, giữ nội tạng tươi sống cho các cuộc phẫu thuật ghép tạng, và cả những cây kem ngon tuyệt.

Bia sinh ra ngành công nghiệp hiện đại

Ở thế kỉ 21, chúng ta sống trong thời đại sản xuất hàng loạt. Mức sống của con người cao hơn bao giờ hết, tất cả nhờ các nhà máy công nghiệp. Đa số mọi người nghĩ rằng nhà máy là phát minh gắn với cái tên Henry Ford và những chiếc xe hơi, nhưng thực ra đó là bia. Sản xuất bia đã cách mạng hóa nền công nghiệp nước Mỹ. Những dây chuyền sản xuất bia tự động ra đời ít nhất 10 năm trước Henry Ford. Chiếc máy tự động đầu tiên phát minh bởi Michael Owens năm 1904 không phải để sản xuất xe hơi, mà để sản xuất chai bia. Phát minh lớn này còn góp phần xóa bỏ nạn bóc lột lao động trẻ em chỉ trong 6-10 năm, và thay đổi ngành kinh tế Mỹ và thế giới mãi mãi.

Luật bảo vệ người tiêu dùng đầu tiên cũng được viết cho bia. Năm 1516, Duke Wilhelm IV của vùng Bavaria ra đạo luật giới hạn thành phần của bia chỉ được bao gồm lúa mạch, hoa bia và nước. Sau này men bia được thêm vào làm thành phần thứ 4.

Advertisements